Ky hulumtim i Gazetës INFOKUS risjellë të përmbledhur rrjetin e aferave korruptive multi-milionëshe në sektorin e energjisë gjatë katër viteve të fundit, që nga Martin Berishaj e kompania GEN, të Nagip Krasniqi e KEK-u, nga HSE sllovene te NOA Energy, e deri te ZRRE dhe KESCO që ua transferuan qytetarëve faturën e zhvatjes.

Në qendër të këtij rrëfimi qëndron mënyra se si pushteti politik dhe ndërmarrjet publike u shndërruan në instrumente të përfitimit për një rreth të privilegjuar, duke lejuar kontrata pa garë, favorizime dhe skema milionëshe importi me çmime të tejfryra. Të gjitha këto, të përkthyera në rritje drastike të çmimit të energjisë elektrike për qytetarët dhe bizneset.

Ky hulumtim i Gazetës INFOKUSI përmbledh me disa nga rastet e zhvatjës se ndodhur nën sytë e institucioneve: nga aferat me GEN e Serbisë dhe transaksionet në llogaritë e Martin Berishajt, te arrestimi i Nagip Krasniqit për kontratat me HSE,  e disa tendera milionësh, e deri te ngritja e papritur e kompanisë NOA që sot kontrollon importin energjetik me çmime 225% më të larta se tregu.

-Advertisement-

Nëse kjo skemë do të dalë ndonjëherë në tërësi në publik, ky do të jetë pa dyshim një nga skandalet më të mëdha dhe më të kushtueshme në historinë e pasluftës në Kosovë – jo vetëm për shumën e parave të humbura, por për modelin e zhvatjes sistematike që e ka shndërruar krizën në burim pasurimi për disa, dhe varfërimi për shumicën, shkruan Gazeta INFOKUSI.

 

Afera e Martin Berishajt në Energji

Emri i Martin Berishajt, ambasador i Kosovës në Kroaci, doli në qendër të një skandali financiar rajonal të lidhur me sektorin e energjisë. Mediat sllovene raportuan në prill 2022 se politikani Robert Golob (që më pas u zgjodh kryeministër i Sllovenisë) kishte kryer transaksione nga dega serbe e furnizuesit energjetik GEN në llogarinë e kompanisë private të Berishajt, “MB Consulting”.

Prej llogarisë së Berishajt dyshohet se u tërhoqën gradualisht rreth 600 mijë euro në kesh, të cilat supozohet se iu kthyen Golobit për financimin e fushatës . Hetuesit kosovarë më vonë zbuluan se Berishaj kishte pranuar mbi 1.5 milionë € nga kompania GEN me seli në Beograd, para që ai i tërhoqi kesh dy ditë më pas. Po ashtu, llogaria e tij në Mal të Zi ka pranuar mbi 600 mijë € nga GEN (Beograd), si dhe shuma të tjera milionëshe nga burime ende të paidentifikuara. Këto zbulime ngritën dyshime serioze për shpëlarje parash dhe shmangie tatimi. Task-Forca Antikorrupsion e Policisë së Kosovës nisi hetimet ndërkombëtare që përfshinë Kosovën, Slloveninë, Malin e Zi, Serbinë, Bosnjën e Shqipërinë. Berishaj ka mohuar akuzat dhe ka këmbëngulur në pafajësinë e tij. Megjithatë, autoritetet malazeze bllokuan llogaritë bankare të kompanisë së tij, ndërsa Prokuroria Speciale e Kosovës hapi hetim paraprak për pastrim parash ndaj tij.

LEXO EDHE: Zbulohen fakte të reja, kompania GEN e lidhur me Martin Berishajn për 7 muaj bëri pazare 11.8 milionë me Kosovën

Përkundër tronditjes publike, institucionet e Kosovës hezituan të marrin masa ndaj ambasadorit: as Ministrja e Jashtme Donika Gërvalla e as Presidentja Vjosa Osmani nuk e shkarkuan. Kjo qasje u kritikua ashpër nga opozita, e cila vazhdimisht kërkoi shkarkimin e Berishajt dhe paralajmëroi kallëzime penale. Vetë kryeministri Albin Kurti dhe qeveria e tij u vunë në mbrojtje të Berishajt, duke refuzuar dorëheqjen e tij pavarësisht thirrjeve. Kjo bëri që opozita të akuzojë Qeverinë për mbrojtje politike të të përfshirëve në afera korruptive energjetike. Deputetë opozitarë e cilësuan rastin si pjesë e një “mafie energjetike” ku ambasadori, nën petkun diplomatik, dyshohet se bartte para kesh nëpër kufij . Kjo aferë zbuloi lidhje të errëta politiko-financiare: një zyrtar i lartë shtetëror i implikuar në rrjete transnacionale të dyshimta që lidhen me tregtinë e energjisë. Pasojat e saj prekën imazhin e diplomacisë kosovare dhe ngritën pikëpyetje mbi integritetin e procesit të vendimmarrjes në sektorin e energjisë, duke minuar besimin e publikut.

LEXO EDHE: Kompania GEN mori 15 milionë euro nga Kosova, hulumtimet e Infokusi-t për Martin Berishajn që trazuan Dejona Mihajlin

Kosova në izolim energjetik, koston prej 70 milionë euro pritet ta paguajnë qytetarët

Arrestimi i Nagip Krasniqit dhe Keqpërdorimet në KEK

Një tjetër skandal madhor goditi sektorin energjetik në vitin 2023 me arrestimin e Nagip Krasniqit, atëherë Kryeshef Ekzekutiv i Korporatës Energjetike të Kosovës (KEK). Krasniqi, i emëruar në krye të KEK-ut në vitin 2021 dhe një eksponent i afërt i partisë në pushtet (LVV), u vu nën hetim për keqpërdorim të detyrës zyrtare, ushtrim ndikimi dhe konflikt interesi . Më 19 prill 2023, Policia e Kosovës, me urdhër të Prokurorisë Speciale, e arrestoi Krasniqin pasi dyshohej për këto vepra penale  . Njësia e Krimeve Ekonomike bastisi zyrën e tij në KEK dhe banesat private, duke sekuestruar dokumente dhe pajisje elektronike si prova  . Sipas Prokurorisë, arrestimi lidhej fillimisht me dyshime për një tender abuziv (rreth 3.4 milionë €) për remontin e bllokut A5 të termocentralit “Kosova A” .

Hetimet e mëtejshme zbuluan një skemë më të gjerë keqpërdorimesh që përfshinte tregtinë e energjisë. Task-Forca Antikorrupsion, e cila po hetonte krizën energjetike, konstatoi se Krasniqi kishte favorizuar kompani të caktuara nëpërmjet kontratave të dyshimta një-burimore, duke ndërhyrë drejtpërdrejt tek zyra e prokurimit në KEK. Vlera totale e kontratave të paligjshme të identifikuara dhe dyshuar arrinte rreth 22 milionë € .

Një rast flagrant ishte bashkëpunimi me kompaninë sllovene HSE, e cila nuk kishte fare licencë për tregtim të energjisë në Kosovë . Pavarësisht paralajmërimeve zyrtare nga Zyra e Rregullatorit për Energji (ZRRE) për të mos tregtuar me HSE, Nagip Krasniqi urdhëroi vazhdimin e marrëveshjeve të kundërligjshme me këtë kompani. Pas dhjetorit 2021, KEK i shiti HSE-së energji në vlerë prej 37 milionë €, dhe po ashtu bleu nga HSE rreth 5 milionë € energji elektrike  – një shkëmbim ky i pajustifikuar dhe në kundërshtim me rregulloret ligjore.

Qasja e institucioneve ndaj arrestimit të Krasniqit nxiti debate politike. Kryeministri Kurti kritikoi publikisht Prokurorinë, duke aluduar se arrestimi i Krasniqit ishte selektiv dhe i motivuar politikisht. Ai theksoi se KEK kishte realizuar mbi 107 milionë € fitim në vitin 2022 nën drejtimin e Krasniqit, duke sugjeruar se një menaxher që i solli këto përfitime kompanisë po trajtohej padrejtësisht nga organet e drejtësisë . Kurti madje akuzoi një prokuror të lartë (Blerim Isufaj) për tendencë kundër qeverisë, gjë që u cilësua e paprecedent nga opozita.

Mesazhet që implikojnë direkt Albin Kurtin në aferat e KEK

Në Kuvend, deputetët opozitarë e konsideruan reagimin e qeverisë si “mbrojtje të orkestruar” të një zyrtari të kapur në flagrancë dhe shprehën shqetësim se ekzekutivi po mbron aferat korruptive. Abelard Tahiri (PDK) vuri në dukje se kjo është hera e parë që KEK-u drejtohej nga një zyrtar partiak (Nagip Krasniqi ishte kryetar i komitetit për energji në LVV) dhe se arrestimi i tij, bashkë me aferën e Martin Berishajt, reflektojnë dështimet e rënda të qeverisë Kurti në sektorin e energjisë  . Edhe Hykmete Bajrami (LDK) kritikoi ashpër, duke e quajtur “skandal” mënyrën si qeveria kishte emëruar dhe mbrojtur Krasniqin – një person që vetë kishte hartuar programin elektoral të LVV për energjinë. Sipas opozitës, këto raste tregojnë një ndërlidhje partiake në keqpërdorimin e sektorit energjetik, ku figura pranë pushtetit dyshohet se përfituan duke dëmtuar interesin publik.

 

Rritja e Dyshimtë e Kompanisë NOA dhe Kontratat e Importit

Një fenomen befasues në tregun energjetik të Kosovës gjatë viteve të fundit është ngritja meteorike e kompanisë NOA Energy Trade. E regjistruar më 29 qershor 2021, NOA ishte fillimisht një kompani e panjohur, pa seli të dukshme fizike dhe me vetëm dy punëtorë të regjistruar. Megjithatë, brenda katër vitesh ajo u shndërrua në një nga 10 kompanitë me qarkullimin më të madh në vend . Qysh në vitin e parë të operimit, NOA realizoi 54 milionë € të ardhura; vitin e dytë qarkullimi u rrit në 142 milionë €, dhe në vitin e tretë arriti rreth 161 milionë €. Kjo rritje e jashtëzakonshme financiare u arrit pothuaj ekskluzivisht përmes tregtimit të energjisë elektrike. NOA siguroi kontrata fitimprurëse për furnizimin me energji të importuar, duke u bërë furnizuesi kryesor nga i cili Kosova blinte rrymë. Sipas të dhënave zyrtare, afro 90% e energjisë elektrike të importuar nga Kosova vitin e fundit erdhi përmes NOA-s.

Importi i rrymës me NOA-n gjatë vitit 2024 deri në 225% më shtrenjtë se çmimi zyrtar në bursën HUPX

Përmes NOA-s, KESCO-s i kushtoi deri në 800 euro vetëm për ta sjellë 1 megavat rrymë në Kosovë

Modusi operandi i NOA-s ka ngritur shumë pikëpyetje. Kjo kompani po ia shet energjinë Kosovës me një çmim jashtëzakonisht të lartë, deri në 225% mbi çmimin e tregut bursier . Një analizë e Buletinit Ekonomik zbuloi se në shtator 2024, NOA i faturoi KESCO-s (furnizuesit publik) energjinë me një çmim mesatar prej 345.33 € për MWh, ndërkohë që mesatarja mujore e bursës HUPEX për atë muaj ishte vetëm 106.11 € .

Pra, një mbingarkesë prej 225% mbi çmimin e tregut. Edhe mesatarisht gjatë gjithë vitit 2024, energjia e importuar nga NOA kushtoi rreth 80% më shtrenjtë sesa çmimi mesatar i bursës evropiane  . ZRRE-ja kishte parashikuar për 2024 një çmim mesatar rreth 97.8 €/MWh, por në realitet KESCO pagoi ~181 €/MWh, kryesisht për shkak të kontratave me NOA . Kjo diferencë enorme nënkupton përfitime marramendëse për NOA-n dhe kosto të stërngarkuar për konsumatorët kosovarë.

Brenda tri viteve, NOA grumbulloi qindra miliona euro fitime duke shfrytëzuar nevojën urgjente të vendit për import të energjisë gjatë krizave. Në vitin 2024, nga 68.9 milionë € që Kosovë importoi energji, mbi 62 milionë € shkuan për blerje përmes NOA Energy Trade . Kjo e pozicionoi NOA-n si aktorin dominues në tregtinë ndërkufitare të energjisë në Kosovë. Pas NOA-s, importuesi i dytë ishte kompania GEN me vetëm 6.2 milionë €, një diferencë e jashtëzakonshme .

Përmes NOA-s, KESCO-s i kushtoi deri në 800 euro vetëm për ta sjellë 1 megavat rrymë në Kosovë

Lidhjet rajonale të këtij biznesi janë po ashtu shqetësuese. GEN, kompani energjetike me degë në Serbi, doli se ishte kanali për transferimin e parave drejt kompanisë private të Martin Berishajt. Nga zyra e GEN në Beograd, miliona euro u derdhën në llogarinë e firmës së Berishajt  – një fakt që e pranoi edhe vetë ambasadori gjatë raportimit në komisionin hetimor parlamentar. Kjo do të thotë se NOA dhe GEN përbëjnë hallka të një zinxhiri tregtar ku qarkullojnë shuma të mëdha parash, potencialisht edhe për qëllime korruptive. Qeveria Kurti, në vend se të hetonte arsyet e çmimit kaq të lartë të importit nga NOA, zgjodhi të mbrojë Berishajn (përfitues indirekt i kësaj skeme) duke mos e larguar atë nga posti.

KESCO dhe ZRRE, nga ana tjetër, nuk e kanë sqaruar asnjëherë pse importi duhej të bëhej kryesisht përmes NOA-s dhe me çmime kaq të larta . Kjo mungesë transparence ushqen dyshimet se kontratat me NOA-n mund të jenë rezultat i ndikimeve politike ose marrëveshjeve të fshehta, në dëm të interesit publik. Sipas gazetarëve hulumtues, NOA paraqitet si një kompani “enigmatike”, pa adresë fizike, e cila praktikisht ekziston vetëm për të ndërmjetësuar rrymën mes tregjeve të huaja dhe Kosovës . Ekspertët theksojnë se Kosova, me prodhim të pamjaftueshëm vendor, u vu në pozitë të dobët gjatë krizës energjetike, çka krijoi terrenin që kompani të reja si NOA të shfaqeshin dhe të diktonin çmime tejet të disfavorshme për vendin. Në këtë kontekst, NOA Energy për katër vite u kthye në simbol të pasurimit marramendës në kurriz të krizës, duke ngritur dyshime për favorizime nga brenda sistemit.

 

Skema të dyshimta në tregtinë e energjisë

Vitet 2021–2023 u karakterizuan nga turbulenca të forta në tregun energjetik, ku përveç individëve dhe kompanive specifike, dolën në pah skema tregtare të dyshimta që i kushtuan miliona euro shtetit. Një prej këtyre skemave lidhet me mënyrën si u menaxhuan importet dhe eksportet e energjisë gjatë kulmit të krizës. Të dhëna të siguruara nga Gazeta Infokus zbuluan se në shtator 2022, pikërisht kur Kosova po vuante reduktime drastike të rrymës (kolaps energjetik), ka ndodhur një situatë paradoksale: vendi eksportoi më shumë energji sesa importoi . Sipas dokumenteve të rrjetit elektrik, në shtator Kosova eksportoi rreth 323,521 MWh drejt vendeve fqinje, ndërsa importoi 273,288 MWh . Kjo duket e pabesueshme, por të dhënat tregojnë se në orët e natës – kur konsumi vendas është i ulët dhe çmimet e tregut bien – sistemi kosovar ka vazhduar të shesë energji jashtë, ndonëse ditën vendi vuante mungesa.

SKANDALOZE: Kur Kurti u kërkonte qytetarëve të mbuloheshin me qebe, KEK-u i shiste rrymë GEN-it 105€

Më shqetësues është fakti se pjesa dërrmuese e importit të asaj periudhe vinte nga Serbia. Gjatë atij muaji, Serbia furnizoi Kosovën me rreth 170,000 MWh energji (shumëfish më tepër se furnizimet nga Shqipëria apo Maqedonia). Ndërkohë, Kosova i eksportoi Serbisë vetëm ~25 mijë MWh, një sasi modeste krahasuar me importet nga aty . Pra, Kosova praktikisht bleu masivisht nga Serbia (me çmime të larta) ndërsa një pjesë të energjisë së vet e dërgoi gjetkë. Llogaritjet tregojnë se, me çmime deri 700 €/MWh (çmimi i kulmit në atë kohë sipas KEDS), importet nga Serbia për vetëm një muaj mund t’i kenë kushtuar Kosovës rreth 118 milionë €   (edhe me një mesatare modeste 500 €/MWh, kostoja mujore llogaritet mbi 85 milionë € ). Këto shifra marramendëse tregojnë se gjatë shtatorit 2022 Kosova shpenzoi buxhet të madh për të blerë rrymë (kryesisht nga Serbia) në kohën kur qytetarët përballeshin me kufizime deri 6 orë pa energji .

Mekanizmi pas kësaj dukurie lidhet me oraret dhe çmimet: KEK gjatë orëve të natës prodhonte më shumë seç konsumohej dhe meqë energjia s’mund të magazinohet, teprica eksportohej – me gjasë me çmim të ulët. Ditën, kur kërkesa e brendshme tejkalonte prodhimin (veçanërisht pas prishjeve apo remontit të blloqeve gjeneruese), Kosova ishte e detyruar të importonte me çmime shumëfish më të larta . Kjo strategji, ndonëse mund të ketë arsye teknike, ngre dyshime për keqmenaxhim apo edhe pazare të fshehta: kush përfitoi nga shitja e energjisë natën me lirë dhe blerja e saj ditën shtrenjtë?

Dokumentet e rrjedhura nuk zbulojnë emrat e ndërmjetësve tregtarë, por përmendin shkëmbime përmes nënstacioneve kufitare specifike, duke lënë të kuptohet se nuk bëhej fjalë thjesht për tranzit të paqëllimshëm  . Një skemë e ngjashme dyshohet edhe brenda vitit 2023: Komisioni Hetimor Parlamentar raportoi se disa drejtues dhe kompani të përfshira në import-eksport mund të kenë shfrytëzuar luhatjet e çmimeve për përfitime personale. Në këtë kontekst hyjnë dhe veprimet e Nagip Krasniqit me kompaninë e palicencuar HSE – duke shitur kur çmimet ishin të ulëta dhe blerë kur ato rriteshin, KEK pësoi humbje, ndërsa pala private përfitoi  .

Gjithashtu, mungesa e konkurrencës në kontraktimin e importeve ngriti dyshime për korrupsion. Siç u pa, NOA fitoi pjesën dërrmuese pa ndonjë garë të hapur të raportuar, ndërsa HSE (pa licencë) u lejua të hyjë në treg në mënyrë të paligjshme. Këto shembuj sugjerojnë ekzistencën e një rrjeti aktorësh të privilegjuar që ndanin tregun energjetik mes vete gjatë krizës. Pas zbardhjes së këtyre fakteve, ZRRE-ja ndërhyri me gjoba dhe paralajmërime, ndërsa Prokuroria po heton disa pista penale. Por dëmi financiar tashmë ishte shkaktuar: vetëm nga skema e shtatorit 2022, Kosova mund të ketë humbur dhjetëra milionë euro nga diferenca e çmimeve  . Këto praktika të dyshimta e cenuan rëndë ekonominë dhe nxorën në pah boshllëqet në mbikëqyrje dhe mungesën e koordinimit ndërmjet KEK, KOSTT dhe ZRRE për menaxhimin e emergjencave energjetike.

Humbjet milionëshe në linjat e transmetimit

Përveç skandaleve me kontrata dhe tregti, Kosova ka vuajtur edhe humbje enorme financiare si pasojë e humbjeve teknike dhe komerciale në transmetim, veçanërisht në katër komunat veriore ku prej vitesh nuk paguhet rryma. Që nga ndarja e operimit të KOSTT-it (Operatorit të Transmetimit) nga ai i Serbisë në vitin 2020, konsumi i paregjistruar në veri është bërë barrë e drejtpërdrejtë financiare për Kosovën. Në vitin 2022, energjia e shpenzuar nga konsumatorët (kryesisht serbë) në veri, e papaguar fare, i kushtoi buxhetit të shtetit plot 63.2 milionë € .

Këto shifra u konfirmuan nga vetë KOSTT-i, i cili deklaroi se, për shkak të mungesës së një zgjidhjeje buxhetore, u detyrua ta tërheqë këtë energji në formë “devijimesh” nga Sistemi Elektroenergjetik i Evropës Kontinentale  . Me fjalë të tjera, KOSTT-i ka marrë energji pa autorizim nga rrjeti ndërkombëtar për të mbuluar konsumin në veri, duke krijuar borxhe ndaj operatorëve fqinje. Në vitin 2022, këto devijime arritën nivele kritike – janar-dhjetor 63.2 milionë € obligime – gjë që tregon përmasën e problemit  .

Situata vazhdoi të rëndojë edhe në vitin 2023. Vetëm në janar 2023, vlera e energjisë së konsumuar e të papaguar në veri ishte afërsisht 4.5 milionë € , një barrë mujore e papërballueshme për KOSTT-in. Në pamundësi për ta përballuar financiarisht, KOSTT filloi të mos shlyente në kohë detyrimet për devijimet, duke rrezikuar sanksione nga rrjeti evropian  . Shteti u detyrua të ndërhyjë me subvencione: në fillim të 2023, Qeveria mori kredi prej 26 milionë € për t’i dhënë KOSTT-it mundësi të mbyllte një pjesë të borxheve emergjente . Mirëpo, ky ishte veçse një lehtësim i përkohshëm.

Në mungesë të një zgjidhjeje afatgjate (qoftë faturimi i veriut apo mbulimi direkt nga buxheti i shtetit), humbjet në transmision vazhdojnë të akumulohen. ZRRE-ja në shkurt 2023 publikoi se KOSTT-i kishte obligime marramendëse për humbjet, ndërsa në prill 2023 vendosi të heqë detyrimin ligjor të KOSTT-it për furnizimin e veriut, me qëllim që kjo barrë të kalojë diku tjetër (ndoshta te furnizuesi i licencuar për atë zonë, Elektrosever, i cili megjithatë nuk po funksionon).

Humbjet në veri kanë dëmtuar rëndë financat e sektorit energjetik. KOSTT-i raportoi vështirësi serioze financiare dhe rrezik insolvencë, pasi përballoi mbi 63 milionë € kosto pa të hyra përkatëse . Këto humbje, në fund të ditës, po i paguan shteti dhe konsumatorët e rregullt: ose përmes subvencioneve nga buxheti (paratë e taksapaguesve) ose përmes përfshirjes së këtyre kostove në tarifat e energjisë për pjesën tjetër të vendit.

Vlen të theksohet se në vendet e tjera, humbje kaq të larta do të konsideroheshin vjedhje e mirëfilltë e energjisë. Në Kosovë, për shkak të rrethanave politike, ato janë toleruar për mbi 20 vjet. Sidoqoftë, nga perspektiva ekonomike, gjatë 2021–2025 kjo praktikë i ka kushtuar Kosovës dhjetëra miliona euro, duke përkeqësuar më tej krizën energjetike. Gjatë kohës kur qytetarëve të pjesës tjetër u shtrenjtuan faturat, në veri nuk paguhet asgjë dhe as nuk zbatohen rritjet tarifore . Kjo pabarazi ka shkaktuar zemërim te qytetarët pagues, teksa institucionet ende s’kanë ofruar një zgjidhje definitive. Zbatimi i ligjit në veri mbetet i vakët, e ndërkohë operatorët energjetikë kosovarë po humbasin fonde që mund të shfrytëzoheshin për investime në infrastrukturë apo për stabilizimin e furnizimit.

 

Rritja e çmimeve të energjisë dhe efektet zinxhir në ekonomi

Pasojë e drejtpërdrejtë e këtyre aferave dhe keqmenaxhimeve ka qenë rritja e shpeshtë e çmimit të energjisë elektrike për konsumatorët. Që nga viti 2021, ZRRE-ja ka miratuar disa herë rritje tarifash me arsyetimin e krizës dhe kostove të shtuara të importit. Në fillim të vitit 2022, pas shpërthimit të krizës globale energjetike, u propozua rritje e ndjeshme tarifore – Qeveria ndërhyri duke ndarë mbi 90 milionë € subvencione që të zbusë goditjen tek konsumatorët familjarë . Sërish, në prill 2023, tarifat u rritën me rreth 15% mesatarisht (ZRRE përmendi shifrën 16.1% për rritjen krahasuar me vitin e kaluar) .

Kjo rritje hyri në fuqi më 1 qershor 2023 dhe preku të gjithë konsumatorët (përveç atyre në veri që nuk paguajnë) . Si arsye kryesore, ZRRE dhe KESCO deklaruan “nevojën për import me çmime të shtrenjta” dhe mungesën e prodhimit vendor  – duke nënkuptuar se kontratat me NOA-n dhe kompani të ngjashme (me çmime shumë mbi tregun) po reflektohen te qytetarët. Në fakt, të dhënat tregojnë se gjatë 2022–2024, çmimi mesatar i importit u rrit disa herë më shumë se vetë çmimi i bursës  , për shkak të marrëveshjeve jo të favorshme që diskutuam. Kostoja e transportit të energjisë import të paguar nga KOSTT u rrit gjithashtu ekstremisht (me 907% brenda një viti) për shkak të imbalancave dhe emergjencave . Të gjitha këto u përkthyen në fatura më të larta për konsumatorët fundorë.

Rritje e kostos për transportin e energjisë së importuar nga KESCO për 907% në vitin 2024

Për familjet kosovare, efektet janë ndier dukshëm. Në fund të marsit 2023 hyri në fuqi tarifa e re me +15% dhe qysh atë muaj qytetarët panë faturat të rriteshin . Nëse krahasohet me vitet para krizës (p.sh. 2020), sot familjet po paguajnë mbi 20% më shtrenjtë në bllokun bazë dhe shumëfish më tepër nëse kalojnë pragun e konsumit të subvencionuar. Inflacioni i lartë i dy viteve të fundit (i nxitur nga shtrenjtimi i energjisë dhe i karburanteve) ka bërë që çmimet e produkteve bazë të rriten rreth 12–14% në vit, duke ulur fuqinë blerëse. Sipas ekspertëve, energjia elektrike është input për çdo produkt e shërbim, prandaj shtrenjtime të kësaj natyre kanë efekt zinxhir. Profesori Engelbert Zefaj paralajmëron se çdo rritje e tarifave të energjisë do të reflektohet automatikisht në shtrenjtimin e produkteve për konsumatorin  . Me fjalë tjera, qytetari goditet dy herë: njëherë te fatura e rrymës, dhe së dyti te çmimi i bukës, qumështit apo shërbimeve që ai blen çdo ditë. Zefaj vëren se rritja e tarifave deri në 250% për bizneset (e planifikuar së shpejti, shih më poshtë) “do ta prekë secilin nga ne”, sepse kostot e shtuara të prodhimit do të barten tek çmimet në treg . Ai kritikon qeverinë se nuk po merr masa ta zbusë këtë goditje: nuk po subvencionon më çmimin e rrymës dhe as nuk po ofron lehtësira për qytetarët përballë rritjes së kostos së jetesës . Në fakt, gjatë viteve 2022–2023, Kosova pati të hyra buxhetore rekord (nga tatimet dhe doganat si pasojë e inflacionit), por përtej një subvencionimi të përkohshëm dimëror, nuk pati politika afatgjata lehtësuese.

Indikatorët makroekonomikë dëshmojnë për efektin e krizës energjetike: inflacion dyshifror, rritje e kostove të prodhimit vendor dhe ulje e konkurueshmërisë. Fabrikat prodhuese u goditën rëndë nga faturat e energjisë – disa industri raportuan shpenzime për energji 70-100% më të larta në 2022 krahasuar me 2020-n, gjë që i detyroi t’i rrisnin çmimet ose të operonin me humbje. Kjo situatë përmban rrezikun e stagflacionit: rritje çmimesh dhe ngadalësim i prodhimit. Banka Qendrore raportoi ngadalësim të rritjes ekonomike në 2023, pjesërisht për shkak të kostove të energjisë. Qytetarët e zakonshëm ndërkohë po e vuajnë drejtpërdrejt: për shumë familje, fatura mujore e rrymës është bërë pothuaj e papërballueshme në dimër, duke përthithur një pjesë disproporcionale të të ardhurave mujore. Protesta qytetare u zhvilluan në janar 2022 dhe përsëri në 2023 kundër shtrenjtimit të rrymës, dhe peticione u dorëzuan për anulimin e tarifave të reja  . Opozita madje inicioi mocione parlamentare për të detyruar ZRRE-në të tërheqë vendimet për rritje çmimesh . Por deri tani, tarifat e reja kanë mbetur në fuqi. Në vështrim kritik, qytetarët po paguajnë faturën e aferave: qindra miliona euro keqpërdorime, humbje e pazarë të dyshimta janë përkthyer në rritje të drejtpërdrejtë të kostos së jetesës së qytetarëve.

 

Liberalizimi i tregut dhe goditja për bizneset në 2025

Kulmi i ndryshimeve strukturore në tregun e energjisë pritet më 1 qershor 2025, kur do të hyjë në fuqi faza e radhës e liberalizimit të tregut energjetik. Sipas vendimit të ZRRE-së dhe legjislacionit në fuqi (në kuadër të obligimeve ndaj BE-së), nga kjo datë një pjesë e konsumatorëve të mëdhenj nuk do të kenë më të drejtë furnizimi me tarifa të rregulluara nga furnizuesi publik. Konkretisht, rreth 1,300–1,400 biznese të mëdha (ato me mbi 50 të punësuar ose me mbi 10 milionë € qarkullim vjetor) do të dalin në tregun e hapur  , duke i detyruar të sigurojnë vetë kontrata furnizimi me ndonjë kompani private licencuar në treg.

Liberalizimi i tregut të energjisë në Kosovë: Çfarë do të thotë për bizneset?

Sipas të dhënave të Administratës Tatimore, kjo kategori përfshin 1,294 biznese, ndër to 61 biznese që plotësojnë kriterin e punëtorëve dhe 318 që tejkalojnë pragun e qarkullimit  . Ndër sektorët e prekur janë tregtia me shumicë e pakicë (439 kompani), prodhimi/manufaktura (197 kompani), ndërtimtaria (35 kompani), informacioni e komunikimi (67 kompani), etj . Këto biznese deri më tani kanë përfituar nga tarifa relativisht të ulëta të rrymës nën ombrellën e furnizuesit universal (KESCO), të cilat subvencionoheshin indirekt nga struktura tarifore ku çmimi për bizneset ishte nën kosto dhe diferenca mbulohej nga tarifat e familjarëve apo nga vetë KEK-u.

Liberalizimi pritet t’i japë fund kësaj skeme: bizneset do të duhet të blejnë energjinë me çmime reale tregu, që aktualisht janë shumë më të larta. Oda Ekonomike e Kosovës (OEK) dhe Oda Amerikane kanë ngritur alarmin se ky ndryshim mund të jetë shkatërrues për ekonominë prodhuese. Në takimet konsultative me ZRRE-në, përfaqësuesit e bizneseve theksuan se dalja në treg të lirë pa mekanizma mbrojtës do të sjellë rritje drastike të kostove dhe humbje konkurrence .

Ata parashikojnë rritje deri në 200-250% të çmimit të energjisë për bizneset e prekura . Aktualisht, këto biznese po paguajnë rreth 7-8 cent për kWh; në treg të hapur çmimet mund të jenë 18-20 cent/kWh ose më lart, varësisht nga kushtet e tregut (madje në periudhat e krizës kanë kapërcyer 25 cent). Profesor Engelbert Zefaj vëren se tarifat mund të rriten 2.5-fish, gjë që do të detyrojë shumë kompani ose të tkurrin prodhimin, ose të falimentojnë, ndërsa ato që mbijetojnë do të jenë të shtrënguara t’i rrisin çmimet e produkteve të tyre  . Rrjedhimisht, ky kost shtesë do të bjerë sërish mbi qytetarët konsumatorë, në formën e mallrave më të shtrenjtë.

Shoqatat e biznesit kanë kërkuar shtyrje të afatit. Kryetari i OEK-ut Lulzim Rafuna deklaroi se kërkesa unanime e bizneseve është që liberalizimi të shtyhet të paktën edhe 1 vit . Kjo për t’u dhënë kohë bizneseve të rimëkëmben nga krizat e njëpasnjëshme (pandemia, inflacioni, kriza energjetike) dhe ndoshta për t’i dhënë mundësi Kuvendit të ndryshojë bazën ligjore, që të mos detyrohen automatikisht kaq shumë biznese të përballen menjëherë me tregun e hapur. Deri tani, ZRRE ka treguar vendosmëri për ta zbatuar ligjin pa vonesë – në maj 2025, Bordi i ZRRE-së mbajti takime me KEK, KOSTT, KEDS e KESCO për t’u siguruar që të gjitha palët janë gati për këtë tranzicion .

Rregullatori vlerëson se liberalizimi do të nxisë konkurrencën dhe në afat më të gjatë mund të ulë çmimet, por afati i shkurtër është problematik pasi tregu i Kosovës s’ka ende furnizues alternativë të mjaftueshëm. Ka rrezik real që shumë nga këto ~1300 biznese të mbeten pa kontrata në 1 qershor (pasi KESCO s’do t’i furnizojë më), dhe të detyrohen të blejnë energji nga “furnizuesi i fundit shans” me çmim tejet të lartë (ky çmim mund të jetë edhe 250% mbi tarifën aktuale). Kjo do të ishte goditje fatale sidomos për prodhuesit vendor, të cilët do t’i shihnin produktet e tyre bëhen jo-konkurruese krahasuar me importet  . “Hapja e tregut në këtë moment do të thotë mbyllje e ekonomisë” – u shpreh një përfaqësues i Klubit të Prodhuesve, duke ilustruar rrezikun që fabrikat thjesht do të fiknin makineritë për shkak të faturave të papërballueshme  . Disa biznese të huaja kanë paralajmëruar se mund të zhvendosin operacionet jashtë Kosovës nëse kostot e energjisë rriten aq shumë sa parashikohet, sepse do t’u dilte më leverdi të prodhonin në vende ku energjia është më e lirë  .

Nga ana tjetër, Qeveria deri tani s’ka sinjalizuar ndonjë plan kompensues a subvencionues për këtë kategori. Nëse liberalizimi zbatohet më 1 qershor 2025 pa ndryshime, pritet një trazirë e madhe në treg: rreth 8-10% e konsumit total (sa përfaqësojnë këto biznese) do të detyrohet të blejë energji me çmime tregu shumë të larta. Institucionet politike janë përfshirë në debat: deputetë opozitarë (LDK) kanë mbledhur nënshkrime për t’i kërkuar ZRRE-së anulimin e përkohshëm të vendimit për liberalizim, duke e cilësuar të papërgatitur vendin.

Edhe Kuvendi zhvilloi diskutime urgjente për këtë çështje në maj 2025. Vendimmarrja finale ende mbetet për t’u parë, por pa dyshim, çmimet e energjisë elektrike për bizneset në tensionin e mesëm do të rriten ndjeshëm. Vlerësimet e pavarura flasin për një tarifë afërsisht 18 cent/kWh për këto biznese pas liberalizimit, nga mesatarisht ~7 cent/kWh që paguajnë aktualisht . Kjo përfaqëson pikërisht një rritje mbi 150% – dhe në skenarin më të keq të përmendur prej 250%, çmimi mund të shkonte 24-25 cent/kWh. Efekti zinxhir: produktet vendore do të shtrenjtohen, disa biznese do të falimentojnë, papunësia mund të rritet dhe konsumatorët finalë sërish do ta ndjejnë në xhepin e tyre.

Përfundim: Aferat dhe skandalet në sektorin e energjisë në vitet 2021–2025 kanë pasur kosto kolosale për Kosovën, qoftë në para të humbura, qoftë në besimin e publikut. Rastet e Martin Berishajt dhe Nagip Krasniqit shfaqën ndikimin e politikës në sektorin energjetik dhe anasjelltas – si rrjedhjet e parave nga energjia u përdorën për përfitime politike .

Kompania NOA shërbeu si shembull i përqendrimit oligopolistik në tregtinë e rrymës, ku një ndërmarrje pa historik arriti të kontrollojë importet me marzhe enorme fitimi  . Skemat e dyshimta të shit-blerjes (shitja e energjisë në kohë krize dhe blerja e saj po nga Kosova me çmime disa herë më të shtrenjta) treguan mungesë të llogaridhënies dhe planifikimit tek operatorët publikë  . Ndërkohë, humbjet në veri vazhduan të gërryejnë financat publike dhe të krijojnë pabarazi .

Gjithë këto faktorë u kombinuan dhe prodhuan rezultatet e hidhura: energjia elektrike u bë shumë më e kushtueshme për qytetarët dhe bizneset e rregullta, duke ushqyer inflacionin dhe duke rrezikuar zhvillimin ekonomik të qëndrueshëm. Rritjet e deritanishme tarifore (10-16% për familjarët, potencialisht deri 250% për bizneset e mëdha) janë një kosto direkte e korrupsionit dhe keqmenaxhimit . Institucionet janë përballur me kritika se kanë dështuar t’i parandalojnë këto afera dhe se reagimi i tyre ka qenë i vonuar e i mangët.

Për shembull, vetëm pas arrestimeve Prokuroria e ZRRE morën masa ndëshkuese, ndërsa gjatë zhvillimit të skemave mungoi kontrolli efektiv  . Në anën pozitive, themelimi i Task-Forcës Antikorrupsion brenda Policisë tregoi rezultate duke ekspozuar disa nga këto raste  , dhe trysnia publike po shtyn për reforma – si p.sh. rishikimi i kontratave importuese, forcimi i qeverisjes korporative në KEK/KOSTT, dhe përshpejtimi i investimeve në energji të reja që të zvogëlohet varësia nga importi. Megjithatë, mësimet e periudhës 2021–2025 janë të qarta: pa llogaridhënie dhe transparencë në sektorin e energjisë, abuzimet mund të kushtojnë miliona dhe të prekin drejtpërdrejt mirëqenien e qytetarëve. Skandalet e përshkruara kanë ngritur urgjencën për ndryshime rrënjësore – që nga ndjekja penale e fajtorëve e deri te ristrukturimi i tregut për të siguruar konkurrencë të ndershme dhe furnizim të përballueshëm me energji për Kosovën. /Gazeta INFOKUSI

 

Comodita Home rikthen “Garage Sale” për edicionin e tetë, me zbritje deri në 70%

Sponsoruar

-Advertisement-